අද ලෝකයේ බොහෝ ආයතන මුහුණ දෙන වැදගත් ගැටලුවක් වන්නේ සේවක වංචා ය. සේවකයෙකු මුදල් හම්බ කිරීමේ අපේක්ෂාවෙන් සිටින විට, ආයතනික අවස්ථා සහ පීඩන තත්ත්ව එක්වීමෙන් ඔහු වංචාකාර ක්රියාවලට යොමු විය හැකි බව මනෝවිද්යාත්මක පර්යේෂණ තහවුරු කරයි. මෙම සම්බන්ධයෙන් විශේෂයෙන් වැදගත් වූ මූලධර්මය නම් Donald Cressey විසින් ඉදිරිපත් කළ Fraud Triangle ය.
Fraud Triangle තුළින් වංචාව සිදු වීමට අවශ්ය මූලික සාධක තුනක් හඳුනාගත හැක. 1. Pressure (පීඩනය/අවශ්යතාව) යනු මුදල් අවශ්යතාව, ණය, පවුල් පීඩනය, හදිසි වියදම් ආදී තත්ත්වයන්ගෙන් උපන් බලපෑමයි. පර්යේෂණ වලින් පෙන්නුම් කරන්නේ, “financial strain” වැඩි වීමෙන් වංචා අවදානම ඉහළ යන බවයි.
2.Opportunity (අවස්ථාව) යනු ආයතනයේ පාලන හිඟය, අධීක්ෂණ දුර්වල බව, internal controls නොමැති වීම වැනි අවස්ථා වෙයි. මෙවැනි අවස්ථා තිබෙන විට, සේවකයාට වංචා සිදු කිරීමට පහසු වේ.
3. Rationalization (සාධාරණීකරණය) යනු පුද්ගලයා තම ක්රියාව සාධාරණීකරණය කරගැනීමයි. උදාහරණයක් ලෙස: “මට වැටුප අඩුයි, මේක ගන්න එක නියමයි” යන අදහස මගින් තම ක්රියාව නීතිගත හෝ සාධාරණ ලෙස දක්වයි. Cognitive Dissonance Theory අනුව, පුද්ගලයා තම අගය හා ක්රියාව අතර ගැටුම අඩු කිරීමට මෙම සාධාරණීකරණය භාවිතා කරයි.
නවතම පර්යේෂණ අනුව, Frontiers in Psychology (2022) පර්යේෂණයකින් දැක්වෙන්නේ සේවක වංචාව වැඩි වන්නේ අයුතු සංස්කෘතිය, පීඩනය සහ අවස්ථා එකට එකතු වූ විට බවයි. Ethical culture ශක්තිමත් කිරීම වංචාව අවම කිරීමට බලවත් ක්රමයක් බවත් එහිදී පෙන්වා ඇත. Association of Certified Fraud Examiners (ACFE, 2025) වාර්තා අනුව, ලෝක ව්යාපාරවල වාර්ෂික ආදායමේ සම්පූර්ණයෙන්ම 5%ක් occupational fraud හේතුවෙන් අහිමි වේ. බොහෝ ආයතන වංචාව හඳුනාගැනීමේදී පමණක් අවධානය යොමු කරන අතර, ප්රතිරෝධය (prevention) අඩු ලෙස ක්රියාත්මක වේ.
මෙම තොරතුරු වලින් පැහැදිලි වන්නේ, මුදල් හම්බ කිරීමේ අපේක්ෂාවෙන් සිටින සේවකයා වංචාකාරයෙකු වීමට අවස්ථාව වැඩි වන්නේ Pressure, Opportunity සහ Rationalization එකට එකතු වූ විට පමණක්ය. මෙය මනෝවිද්යාත්මකව සහ පර්යේෂණාත්මකව තහවුරු වී ඇති කරුණකි. එබැවින්, ආයතනවලට අවශ්ය වන්නේ ethical culture, internal audits, සහ whistleblower protections වැනි ප්රතිරෝධ ක්රම ශක්තිමත් කිරීමයි. මෙම ක්රියාමාර්ග, වංචා අවදානම අඩු කිරීමට හා ආයතනයේ විශ්වාස සහ ආචාරධර්මය රැකගැනීමට මූලික උපකාරී වේ.
සාරාංශය: මුදල් අවශ්යතාවය ඇති සේවකයා වංචාකාරයෙක් බවට ස්වයංක්රීයව පත්වන්නේ නැත. වංචා අවදානම වැඩි වන්නේ Pressure, Opportunity, Rationalization එකට එකතු වූ විට පමණි. එබැවින් ආයතනික පාලන, සංස්කෘතිමය ශක්තිමත් කිරීම, සහ ප්රතිරෝධ ක්රම යොදා ගැනීම වංචා අවදානම අඩු කිරීමට ප්රධාන මාර්ග වේ.
අනුරාධ ජයසිංහ
ජ්යෙෂ්ඨ වෘත්තීය මනෝවිද්යා උපදේශක
